Domates Çeşitleri Nelerdir? Hangi Domates Nerede Kullanılır?

Domates çeşitleri; rengine, şekline, büyüklüğüne, yetiştiği bölgeye, kabuk yapısına ve mutfakta en güzel hangi tarifte kullanıldığına göre farklılaşıyor.

Türkiye’de domates deyince akla sadece kahvaltıda doğradığımız ya da menemene eklediğimiz klasik domates gelmiyor. Ankara’nın Ayaş’ından Diyarbakır’ın Lice’sine, Çanakkale’nin Kumkale Ovası’ndan Safranbolu’nun Maniye domatesine kadar her bölgenin kendine has kokusu, dokusu ve lezzeti olan domatesleri var. Bu yazıda domates çeşitleri nelerdir, Türkiye’de hangi yerli domates türleri yetişiyor, hangi domates salataya, hangisi salçaya, hangisi kahvaltı sofrasına daha çok yakışıyor birlikte bakalım.

İçindekiler

• Domates çeşitleri nelerdir?

Domates çeşitleri genel olarak sofralık ve sanayilik domatesler olarak değerlendiriliyor. Sofralık domatesler daha çok kahvaltı, salata, söğüş, sandviç ve günlük yemeklerde kullanılıyor. Cherry, kokteyl, pembe domates ve salkım domates gibi çeşitler bu grupta öne çıkıyor.

Sanayilik domatesler ise salça, konserve, domates sosu, menemenlik hazırlık ve kurutmalık gibi kışlık hazırlıklarda kullanılıyor. Bu domateslerde genellikle etli yapı, yoğun renk, az sululuk ve kolay kıvam alma özelliği aranıyor. Lezzet’in yerli domates çeşitleri rehberinde de domateslerin sofralık ve sanayilik olarak iki ana kullanım alanına ayrıldığı; kiraz, kokteyl, çeri ve pembe domatesin sofralık türler arasında değerlendirildiği belirtiliyor.

Ama işin güzel tarafı şu: Domatesi sadece bu iki başlıkla sınırlamak zorunda değiliz. Çünkü Türkiye’de bazı domatesler yetiştiği yerle birlikte anılıyor. Ayaş domatesi dediğinizde Ankara’nın yaz kokusu geliyor akla. Çanakkale domatesi dediğinizde iri, bol aromalı, yaz sofralarının yıldızı bir domates düşünülüyor. Lice domatesi ise pembe rengi ve kendine has aromasıyla bambaşka bir yerde duruyor.

• Türkiye’de yetişen yerli domates çeşitleri

Türkiye’de birçok yerli domates çeşidi yetişiyor. Bazıları ülke genelinde daha bilinirken, bazıları daha çok yetiştiği bölgede tanınıyor. Ama ortak noktaları şu: Mevsiminde, doğru zamanda ve iyi yetiştirilmiş bir yerli domates, en sade sofrayı bile güzelleştirmeye yetiyor.

• Ayaş domatesi

Ayaş domatesi, Ankara’nın Ayaş ilçesiyle özdeşleşen en bilinen yerli domates çeşitlerinden biri. İnce kabuklu, sulu ve lezzetli yapısıyla özellikle taze tüketimde öne çıkıyor. Lezzet’in aktardığına göre Ayaş domatesi ata tohumlardan doğal koşullarda üretiliyor; verimli bir çeşit olmasına rağmen raf ömrü kısa olduğu için çok bekletmeden tüketmek gerekiyor.

Bu yüzden Ayaş domatesini bulduğunuzda onu uzun süre dolapta bekletmek yerine kahvaltıda, çoban salatada ya da bol zeytinyağlı bir söğüş tabağında değerlendirmek en güzeli. Biraz tuz, biraz zeytinyağı, yanına da beyaz peynir; bazen domatesin lezzetini anlatmak için daha fazlasına gerek kalmıyor.

• Lice domatesi

Lice domatesi, Diyarbakır’ın Lice ilçesinde yetişen yerli domates çeşitlerinden biri. Pembe rengi, aroması ve kendine özgü şekliyle biliniyor. Lezzet’in yazısında Lice domatesinin hibrit tohum kullanılmadan yetiştirildiği ve kaynak sularıyla beslendiği bilgisi yer alıyor.

Lice domatesi özellikle taze tüketimde çok iyi sonuç veriyor. Salatada, kahvaltıda ya da sadece dilimlenip üzerine tuz serpildiğinde bile kendini belli eden domateslerden. Pembe domates sevenlerin bu çeşide ayrı bir ilgi göstermesi boşuna değil.

• Çanakkale domatesi

Çanakkale domatesi, Türkiye’de adı en çok bilinen yerli domates çeşitlerinden biri. Kumkale Ovası’ndan Türkiye’nin birçok yerine gönderiliyor. İri yapısı, kokusu ve lezzetiyle özellikle yaz aylarında tezgahlarda hemen dikkat çekiyor. Lezzet’e göre Çanakkale domatesi temmuz ayından kasım ayının ortasına kadar hasat ediliyor ve iri çeşitler arasında yer alıyor.

Çanakkale domatesi kahvaltıya da salataya da çok yakışıyor. Etli ve sulu yapısıyla yemeklerde de kullanılabiliyor. Yazın güzel bir Çanakkale domatesi bulduğunuzda menemen, domatesli pilav, çoban salata ya da sade domates söğüş için gönül rahatlığıyla tercih edebilirsiniz.

• Kurak domatesi

Kurak domatesi, Isparta’da yetiştirilen ve sulama suyuna ihtiyaç duymadan yetişebilmesiyle öne çıkan yerli domates çeşitlerinden biri. Bu yönüyle adı gibi daha kurak koşullara uyum sağlayabilen özel bir çeşit olarak anlatılıyor.

Kurak domatesi, yerel üretim ve dayanıklılık açısından dikkat çekiyor. Mutfakta ise mevsiminde bulunduğunda salata, kahvaltı ve günlük yemeklerde değerlendirilebilir. Böyle domates çeşitleri, Türkiye’nin farklı iklimlerinde domatesin ne kadar farklı karakterler kazanabildiğini de gösteriyor.

• Alakır etlisi

Alakır etlisi, Batı Toros yaylalarında yetişen kırmızı renkli ve etli yapıya sahip bir domates çeşidi. Lezzet’in yerli domates çeşitleri arasında saydığı Alakır etlisi, özellikle Akdeniz Bölgesi’nde sık tüketilen domateslerden biri olarak öne çıkıyor.

Adındaki “etli” ifadesi bile mutfakta nasıl bir beklenti oluşturduğunu anlatmaya yetiyor. Daha dolgun, daha kıvamlı ve tok yapılı domatesleri seviyorsanız Alakır etlisi salatalarda, közleme tabaklarında ve yemeklerde güzel sonuç verebilir.

• Maniye domatesi

Maniye domatesi, Safranbolu ile özdeşleşen yerli domates çeşitlerinden biri. Lezzet’in aktardığı bilgiye göre uzun yıllar boyunca yetiştirilmemiş, ancak tohumları yöre halkı tarafından saklanmış ve 2014 yılında başlatılan bir projeyle yeniden yetiştirilmeye başlanmış.

Bu yönüyle Maniye domatesi sadece bir domates çeşidi değil, aynı zamanda yerel tohum hafızasının da güzel bir örneği. Sofrada ise yerel ürün meraklılarının ilgisini çeken, hikayesiyle öne çıkan domateslerden biri olarak anlatılabilir.

• Koyulhisar domatesi

Koyulhisar domatesi, Sivas’ın Koyulhisar ilçesiyle anılıyor. Lezzet’in yazısında bu domatesin hasat sonrasında kısa sürede tüketilmesi gerektiği belirtiliyor.

Bu bize şunu söylüyor: Bazı domatesler uzun raf ömrü için değil, taze taze yenmek için güzel. Koyulhisar domatesi de bulduğunuzda bekletmeden kahvaltıda, salatada ya da günlük yemeklerde kullanabileceğiniz yerli domates çeşitleri arasında değerlendirilebilir.

• Yıldız domates

Yıldız domates, Kapıdağ köylerinde yetiştirilen erkenci bir çeşit olarak biliniyor. Lezzet’in yazısında iri sırık domates olarak da anıldığı belirtiliyor.

Erkenci olması, onu sezonun başlarında tezgahlarda görebileceğiniz domateslerden biri haline getiriyor. İri yapısı sayesinde kahvaltı, salata ve yemeklik kullanımda tercih edilebilir. Özellikle sırık domates sevenler için yerli çeşitler arasında dikkat çekici bir seçenek.

• Yayla domatesi

Yayla domatesi, bordoya dönük kırmızı rengi ve verimli yapısıyla bilinen yerli domates çeşitlerinden biri. Lezzet’in yerli domates listesinde çok verimli bir çeşit olarak yer alıyor.

Yayla domatesi gibi yüksek bölgelerle ilişkilendirilen domateslerde lezzet beklentisi genellikle daha yoğun olur. Mevsiminde bulunduğunda salata, kahvaltı ve yemeklerde kullanılabilir. Renginin daha koyu olması da özellikle domates sosu ve pişmiş yemeklerde iştah açıcı bir görüntü sunabilir.

• Armut domates

Armut domates, şekliyle kolayca ayırt edilen domates çeşitlerinden biri. Kırmızı renkli, az sulu ve etli yapıda oluyor. Bu özellikleri sayesinde özellikle salça, konserve ve kurutma yapımında kullanılıyor.

Kışlık hazırlık yapacaksanız armut domates iyi bir seçenek olabilir. Çünkü fazla sulu domateslerle sos yaparken kıvam almak için uzun süre kaynatmak gerekir. Armut domates gibi etli çeşitlerde ise daha yoğun, daha tok bir sonuç almak kolaylaşır.

• Sofralık ve salçalık domates nasıl ayrılıyor?

Sofralık domateslerde genellikle taze tüketim keyfi öne çıkıyor. İnce kabuk, güzel koku, dengeli sululuk ve ağızda kalan yaz lezzeti önemli oluyor. Pembe domates, çeri domates, kokteyl domates, salkım domates, Ayaş domatesi, Lice domatesi ve Çanakkale domatesi bu kullanıma iyi uyum sağlayabiliyor.

Salçalık domateslerde ise beklenti biraz değişiyor. Burada domatesin daha etli, daha az sulu ve daha kıvamlı olması isteniyor. Armut domates gibi çeşitler salça, konserve, domates sosu ve kurutma için daha uygun oluyor. Kısacası domates seçerken önce “Bunu nerede kullanacağım?” diye düşünmek gerekiyor.

• Hangi domates nerede kullanılıyor?

Domates çeşitleri arasındaki farkı bilmek, mutfakta işinizi gerçekten kolaylaştırıyor. Çünkü doğru domatesi doğru tarifte kullandığınızda yemek de daha lezzetli oluyor, kıvam da daha iyi tutuyor.

Kahvaltı için: Ayaş domatesi, Lice domatesi, Çanakkale domatesi, pembe domates ve salkım domates tercih edilebilir. Kokusu güzel, sulu ve ince kabuklu domatesler kahvaltı tabağında daha iyi sonuç veriyor.
Salata için: Pembe domates, cherry domates, kokteyl domates, Çanakkale domatesi ve Lice domatesi salatalara çok yakışıyor. Domatesin kokusu ve suyu salatanın lezzetini doğrudan etkiliyor.
Salça ve sos için: Armut domates, salçalık domates ve etli yerli domates çeşitleri daha iyi sonuç veriyor. Az sulu oldukları için sos daha kolay kıvam alıyor.
Kışlık konserve için: Armut domates ve salçalık domates çeşitleri öne çıkıyor. Yaz sonunda bolca alınıp kavanozlara doldurulan domateslerde etli yapı büyük avantaj sağlıyor.
Fırın yemekleri için: Cherry domates, kokteyl domates ve etli domatesler kullanılabilir. Küçük domatesler fırında bütün halde pişince lezzeti yoğunlaşıyor.
Günlük tencere yemekleri için: Salkım domates, sırık domates, Çanakkale domatesi ve mevsiminde bulunan yerli domatesler kullanılabilir. Burada domatesin ne çok sulu ne de çok sert olması iyi olur.

• Domates seçerken nelere dikkat ediliyor?

Domates seçerken sadece rengine bakmak yetmiyor. Güzel domates kendini çoğu zaman kokusuyla belli ediyor. Elinize aldığınızda diri olmalı ama taş gibi sert olmamalı. Çok yumuşaksa kısa sürede tüketmek gerekiyor, çok sertse de henüz tam olgunlaşmamış olabilir.

Mevsim de çok önemli. Yaz aylarında yerel üreticiden alınan domatesler genellikle daha aromatik oluyor. Kış aylarında ise domatesin kokusu ve lezzeti daha hafif kalabiliyor. Bu yüzden salça, sos ve konserve gibi hazırlıklar için yaz sonu domatesleri daha çok tercih ediliyor.

Kısacası domates çeşitleri arasında seçim yaparken tarife, mevsime ve domatesin dokusuna bakmak gerekiyor. Kahvaltı için kokulu ve sulu, salça için etli ve az sulu, salata için aroması güçlü, fırın içinse küçük ve diri domatesler seçildiğinde mutfakta sonuç çok daha güzel oluyor.